جلسه سیزدهم دوره جامع نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی: (استانداردهای چکیده‌نویسی)

دوره جامع نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی

جلسه سیزدهم: انواع دیگر چکیده و استانداردهای چکیده نویسی

سیزدهمین جلسه از «دوره جامع نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی» از سری جلسات دورهمی علمی کتابداران که هر هفته به همت کتابخانه آیت‌الله العظمی بروجردی و با تدریس دکتر سیدمهدی طاهری دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار می‌گردد، در روز پنجشنبه 17آذر 1401 به صورت مجازی تشکیل شد.

در دو جلسه گذشته درباره چکیده مبسوط و استانداردهای آن گفتیم. کاربردهای آن را بیان کردیم و نمونه‌هایی از این نوع چکیده دیدیم. در این جلسه به صورت مفصل و خاص در حوزه استاندردهای چکیده‌نویسی صحبت خواهیم کرد. استاندردهای حوزه چکیده‌نویسی همان‌طور که قبلاً هم گفتیم، متنوع هستند ولی دو استاندارد مهم در این حوزه وجود دارد که یکی از آنها ایزو 214 (ISO214) و دیگری زد 3914 (Z 3914) که استاندارد اولی بر اساس استاندارد دومی است.

قبل از صحبت درباره استانداردها، به چند نمونه چکیده دیگر به صورت اجمالی اشاره می‌کنیم:

چکیده برهیخته یا (extracted abstract) : چکیده برهیخته یعنی چکیده‌ای که محتوای آن از متن گرفته شده است؛ به این معنی که کسی که چکیده را تهیه می‌کند، خودش چکیده را درست نکرده، از بخشهای مختلف متن، جملاتی که مرتبط هست را کنار هم قرار داده و چکیده درست کرده است.

مثلاً برای تهیه چکیده تمام‌نمای برهیخته، هدف را از متن جدا می‌کنیم و در چکیده قرار می‌دهیم. بعد از آن بخشهایی از متدلوژی را استخراج می‌کنیم و در چکیده قرار می‌دهیم. بعد یافته‌ها و بعد نتیجه‌گیری به همین صورت قرار می‌گیرد؛ یعنی عین محتوای چکیده در متن آمده است. به عبارت دیگر، چکیده برهیخته گردآوری یک سری از جملات درون متن هست که براساس یک ساختار منطقی کنار هم قرار گرفته و خلاصه‌ای ساختارمند از محتوا به حساب می‌آید. اما سوال اینجاست که آیا ما مجاز هستیم که از این نوع چکیده استفاده کنیم؟ پاسخ اینکه استفاده از این نوع چکیده مجاز هست و هیچ اشکالی ندارد، ولی کار زیاد جالبی نیست؛ یعنی خیلی مناسب نیست که چکیده به این شکل تهیه شود. نکته بعدی که مهمتر است این که: این نوع چکیده، بیشتر توسط ماشین تهیه می‌شود، نه انسان. همین‌طور که از اسم آن پیداست، این نوع چکیده در حقیقت نوعی استخراج (extraction) است. البته این نوع چکیده علاوه بر ماشین توسط انسان هم نوشته می‌شود، ولی بیشتر، این شیوه، شیوۀ ماشینی است و در چکیده‌نویسی ماشینی یا (automatic extraction) که به آن استخراج خودکار گفته می‌شود، استفاده می‌گردد. البته این نوع چکیده هم چکیده‌های خوبی هستند.

چکیده تلگرافی: نوع دیگری از چکیده هست که به آن چکیده تلگرافی گفته می‌شود. در این نوع چکیده حروف ربط و اضافه و افعال حذف می‌شوند. چکیده تلگرافی تا حدودی شبیه نمایه است ولی در نمایه باید عبارات، اسم و عبارت اسمی باشند، اما در چکیده خیلی بحث عبارت اسمی و اسم مطرح نیست. چون در این چکیده مقداری حالت متن وجود دارد، قید و صفت و ... وجود دارد. بنابراین تفاوتهایی دارد، ولی بسیار شبیه نمایه است.

چکیده پدیدآورنده ای یا secondary agent: نوع دیگر چکیده براساس شخصی که تهیه می‌کند، چکیدۀ پدیدآورنده‌ای یا secondary agent یا چکیدۀ چکیده‌نویس یا چکیده‌ای که توسط خودcreator یا توسط کتابدار یا متخصص چکیده‌نویسی نوشته شده است.

نوع دیگری از چکیده وجود دارد که به آن چکیده سوگرفته یا (slanted abstract ) می‌گویند. سوگیری نه به معنای منفی آن؛ فرض کنید که چکیده برای سازمانی تهیه می‌شود و مخاطبان آن متخصصین و کارشناسان خاص آن سازمان هستند و آنها دنبال مطالب خاصی هستند. یک پژوهشکده است که مرکز پژوهشی است و این چکیده برای پژوهشگران آن مرکز تهیه می‌شود و تمرکز آنها روی یک حوزه مطالعاتی خاصی است. در اینجا ممکن است همه بخشهای متن، چکیده نشود؛ یعنی چکیده‌ای که تهیه می‌کنند فقط بخشهایی از متن را شامل شود. بخشهایی که به نیاز اطلاعاتی این افراد مرتبط باشد. مثلاً اگر ما کتابی داریم با ده فصل ولی سه فصل آن مرتبط با موضوعات مورد علاقه و توجه پژوهشگران آنجا هست، چکیده، از همان سه فصل تهیه می‌شود. نه از همۀ حجم کتاب. این نوع چکیده، بازنمون کامل کل محتوا نیست و کامل و جامع هم نیست. دلیل دیگر تهیه چکیده سوگیرانه، این است که دنبال مطالب خاصی است. نویسندۀ چکیده در نظر دارد از مطالب مورد توجه و علاقه مخاطبان خود چکیده تهیه کند، حتی با دیدگاه خاصی. مثلاً فرض کنید در جایی تعدادی کتاب ضاله وجود دارد؛ مثل کتابهای شیطان‌پرستی و کتابهایی که ماهیت این چنینی دارند؛ کتابهایی که از لحاظ روانشناختی منفی هستند و اگر کسی آنها را بخواند ممکن است خودکشی کند یا مشکلی برایش بوجود بیاید. مثلاً در موسسه‌ای در خصوص عرفانهای نوظهور کار می‌کنند. کتابی است که شیطان‌پرستان برای خودشان نوشته‌اند و مخاطب آن هم خودشان هستند. ولی چکیده‌نویس برای اینکه نشان دهد این فرقه انحرافی است، با حالت انتقادی می‌نویسد. در این موارد چکیده سوگیرانه می‌نویسد. در حقیقت، چکیده‌نویس در حین چکیده‌نویسی، آن ویژگی مطالب آن کتاب را نقد می‌کند یا طوری منعکس می‌کند که خواننده از آن برداشت منفی می‌کند. البته همیشه منفی نیست و فقط مطالبی معنکس می‌شود که به درد آن سازمان یا گروه پژوهشگران می‌خورد.

استانداردها:

همانطور که قبلاً هم اشاره شد، ما در حوزه مدیریت اطلاعات و دانش سه نوع استاندارد داریم:

ایزوها (ISO)، بی اس آی ها (BSI) و زد ها (Z) که در اصل (ANSI/NIZO)هستند. استانداردهای نیزو با Z شروع می شوند. در حوزۀ استانداردهای مدیریت اطلاعات، معتبرترین و کاملترین آنها Z یعنی استانداردهای نیزو هستند. نیزوها همیشه بهترین هستند، یعنی هم حجم استانداردها گسترده‌تر است، هم خیلی خاص‌تر و تخصصی‌تر است و هم بیس خیلی از استانداردهای ایزو هست. بسیاری از ایزوها براساس زد ها هستند و برای اینکه به درد همه کشورها بخورند، تعدیل می‌شوند و به عنوان استاندارد بین‌المللی مطرح می‌شوند. بعد از آنها از لحاظ کیفیت بی‌اس‌ها (BSI) قرار دارند، ما استانداردهایی هم داریم که براساس بی‌اس‌ها هستند و یا ترکیبی براساس زد و بی اس هستند. یک سری استانداردها هم وجود دارند که ایزوها هستند. در حوزۀ مدیریت اطلاعات و دانش معمولاً ایزوها نسخه تعدیل شده زد ها و بی اس ها هستند. استانداردهایی داریم که قبلاً زد بودند و تبدیل به ایزو شده اند.

ما برای چکیده‌نویسی دو استاندارد داریم که اگر با همین دو استاندارد آشنا شویم، کافی هستند. یکی ایزو214 (ISO214) و دیگری زد 3914 (Z3914). ایزو 214 مبتنی بر زد 3914 است اما تعدیل شده، مختصر شده و کمتر سختگیرانه است که همۀ کشورها با هر توان و قدرتی بتوانند آن را پیاده کنند و از آن استفاده نمایند.

استاندارد ایزو214 (ISO214):

در این استاندارد تولید چکیده را زیرمجموعه اسناد قرار داده است. (abstract for publications and documentation) معمولاً سازمانها و مراکز تخصصی برای اسناد و مدارک‌شان چکیده و نمایه تهیه می‌کنند. به طوری که مراکزی خاص برای این کار طراحی شده است و دارای جامعه مخاطب خاص است. به این کار سندآرایی یا documentation می گویند و در فارسی به آن دکومانتاسیون یا دبیزش می‌گویند. چکیده‌نویسی و نمایه‌سازی یک نوع پردازشی است که نمایه‌سازها و چکیده‌نویس‌ها روی اسناد و مدارک سازمانی بیشتر انجام می‌دهند. نه فقط اسناد و مدارک سازمانی، بلکه کتابها و مقالاتی که برای کاربران سازمانی تهیه می‌کردند. به این کار دکومانتاسیون می‌گفتند که مخاطب آن معمولاً افرادی با تحصیلات عالی تکمیلی یا ویژگی‌های پژوهشی داشتند. در این استاندارد چکیده‌نویسی را زیرمجموعه سندآرایی قرار داده که یک نوع پردازش اسناد و مدارک است.

در قسمت بعدی به کمیته اشاره کرده که متشکل از کدام کشورها بوده. مروری روی این استانداردها خواهیم کرد که بعدها بتوانیم به آن استناد کنیم و در آموزشهای خود از آن استفاده کنیم. در حدی که نکات مهم آن را بیان کنیم.

بخشهای مهم آن، تعاریف و نکاتی که گفته می‌شود برای ما موضوعیت دارد و مهم است و ما می‌توانیم به آن استناد کنیم که در متن استاندارد به فلان مطلب اشاره شده است یا اگر چکیده‌ای را ارزیابی کنیم براساس استاندارد ارزیابی کرده‌ایم. همچنین می‌شود روی آن کار پژوهی انجام داد به طوری که استانداردها را در نظر بگیریم و بر اساس آنها چکیده‌های مختلف را ارزیابی کنیم که آیا واقعاً مطابق با استانداردها تهیه شده است و می‌توانند نکته‌هایی که در استانداردها هست را برآورده کنند یا خیر.

در مقدمه به این نکته جالب اشاره کرده است که کارکرد چکیده‌ها، کارکرد شناساندن هستند (to identify) هدف چکیده‌ها این است که کمک کنند که یک فرد از خواندن متن بی نیاز شود (informative abstract) یا ضرورت خواندن متن اصلی را به دست بیاورد و یا از طریق خواندن چکیده به این نتیجه برسد که باید متن را حتماً مطالعه کند (indicative abstract). در حقیقت کارکرد چکیده، کارکرد شناسایی است. ما از چکیده به عنوان ابزار بازیابی استفاده نمی‌کنیم. چون چکیده حالت متن خلاصه شده دارد، بیشتر برای شناسایی به کار می‌رود. این شناسایی می‌تواند هم برای خواننده و هم برای خدماتی که روی چکیده انجام می‌شود، مناسب باشد.

این متن استاندارد، چکیده‌ها را براساس تهیه کننده آن تقسیم‌بندی کرده: یا نویسندۀ اصلی چکیده را تهیه می‌کند یا چکیده‌نویس.

چکیده‌ای که پدیدآور اصلی تهیه می‌کند را primary می‌گویند. مستقیم برای خواننده تهیه شده و نویسندۀ اصلی آن را نوشته است.

وقتی برای خدمات ثانوی که روی چکیده انجام می‌شود؛ مثلاً از چکیده‌های مختلف چکیده‌نامه تهیه می‌کنیم. در این گونه موارد کاربران واسط یا متخصص از روی پژوهشها یا مقالات یا کتابهای دیگر چکیده تهیه می‌کنند.

توصیه استاندارد این است که چکیده را نویسندۀ متن مقاله یا کتاب تهیه کند، نه چکیده‌نویس یا نمایه‌ساز؛ چرا که نویسنده، محتوای متن خود را بهتر می‌شناسد. البته تأکید روی محتوا نیست، بلکه بیشتر بر سرعت بالا تأکید دارند. به این معنا که همه مقالات یا کتابها را نمی‌توان برای تهیه چکیده به مراکز اطلاعاتی مخصوص چکیده‌نویسی سپرد. منظور این است که اگر نویسندگان مقالات یا کتابها چکیده متن خود را تهیه کنند، همه مقالات و کتابها دارای چکیده خواهند بود. نکته جالبی که در استاندارد به آن تأکید شده این است که این تأکید به این معنا نیست که چکیده‌ای که نویسنده تهیه می‌کند، لزوماً بهترین چکیده است، بلکه باید کسی چکیده را تهیه کند که دانش چکیده‌نویسی داشته باشد.

این رویکرد را در متادیتا هم داشته‌ایم، بعد از دهه 1990 یعنی بعد از ایجاد وب که بحث متا دیتاها جدی شد و فراداده‌هایی مثل دابلین کور شکل گرفتند، این رویکرد این بود که آنقدر ساده باشند که پدیدآورندگان، خود برای دیتاهای خود، متادیتا درست کنند. به این دلیل که با این کار سرعت بالا می‌رود و هر منبعی که تولید می‌شود، اعم از مقاله یا کتاب، دارای چکیده خواهد بود. همان‌طور که می‌بینید، در حال حاضر نیز چنین رویکردی وجود دارد و برخی از مجلات، تهیۀ چکیده برای مقالات را برای نویسندگان اجبار می‌کنند. بنابراین در استاندارد تأکید روی همین نوع چکیده‌هاست. ولی مخاطب آنها چکیده‌نویسان نیز هستند و به صورت خاص برای آنها هم مطالبی بیان شده است که برای تدوین چکیده باید به آن توجه کنند تا چکیده‌های تخصصی‌تر هم تولید شود.

در بخش scope and field of application هم چنین چیزی مشاهده می‌شود و بر این نکته تأکید کرده است...

بخشهای بعدی استاندارد را در جلسات آینده به تفصیل شرح خواهیم داد.

تهیه و تنظیم گزارش: بنت الهدا موحدی محب

برای مشاهده ویدیوی این جلسه از لینک زیر استفاده کنید:

https://www.aparat.com/v/PjlDL