کتابخانه آيت‌الله العظمي بروجردي؛ گذشته، حال، آينده
صيانت از ميراث کهن و ماندگار شيعه از دستبرد سارقان فضيلت، رسالتي بس سترگ است که بر عهده عالمان ديني و فقهاي نامدار بوده است؛...
صيانت از ميراث کهن و ماندگار شيعه از دستبرد سارقان فضيلت، رسالتي بس سترگ است که بر عهده عالمان ديني و فقهاي نامدار بوده است؛ در اين ميان، بزرگاني چون آيت‌الله العظمي بروجردي(ره) و آيت‌الله العظمي نجفي مرعشي(ره) با تأسيس کتابخانه‌هايي غني و پر جاذبه اسلام و شيعه از ميراث شيعه پاسداري کرده‌اند.
حوزه نيوز به مناسبت فرا رسيدن سالروز غروب خورشيد فقاهت، مرحوم آيت الله العظمي بروجردي؛ گفت‌وگوي هفته‌نامه افق حوزه با آيت‌الله علوي بروجردي پيرامون چگونگي شکل‌گيري کتابخانه اين مرجع تقليد را منتشر مي‌کند.
* آيت الله العظمي بروجردي با چه انگيزه‌اي اقدام به تأسيس اين کتابخانه کردند؟
مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى، عنايت خاصى به آثار گذشتگان و حفظ اين آثار داشتند و چون خودشان اهل تحقيق بودند، اين آثار برايشان بسيار ارزشمند بود و هميشه درصدد بودند فضايى را براى اهل تحقيق به وجود بياورند تا دسترسى محققان به همه منابع تحقيقى آسان باشد؛ لذا از بدو ورود به قم و به خصوص از آغاز مرجعيت عامه ـ يعنى بعد از ارتحال مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى سيدابوالحسن اصفهانى قدس‌سره ـ نسبت به تأسيس و تقويت کتابخانه‌‌هايى در حوزه‌هاى علميه قم، نجف‌اشرف و ديگر مراکز علمى اقدام کردند. اگر در دنياى تشيع عالم بزرگى از دنيا مى‌رفت و کتابخانه او را در معرض فروش مى‌گذاشتند، آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى خريدارى مى‌نمودند و مى‌فرمودند: اينها آثارى هستند که اگر ما آنها را در اختيار نگيريم، ديگران آنها را مى‌برند؛ لذا بعد از رحلت مرحوم حاجى نورى، ايشان اقدام نمودند و کتابخانه ايشان را خريدارى کردند، به‌طورى که خيلى از کتاب‌هايى که در کتابخانه شخصى ايشان و مدرسه نجف هست، از کتاب‌هاى مرحوم حاجى‌نورى است. البته معظم‌له قبل از افتتاح کتابخانه مسجد، حدود 1700 جلد کتاب اهدا کردند. مرحوم لرزاده نقل مى‌کردند: وقتى طراحى و ساخت مسجد اعظم را شروع کرديم، آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى از ابتدا قصد ساختن کتابخانه در مسجد را نداشتند، اما بعد از طراحى ساختمان دستور دادند در همين محدوده مسجد، جايى را براى کتابخانه اختصاص بدهيم. آيت‌اللّه حاج آقا مصطفى خوانسارى هم از قول مرحوم حضرت آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى نقل مى‌کردند که ايشان درصدد بودند کتابخانه بزرگى )جداى از مسجد( را در قم تأسيس کنند، تا آثار مکتوب خريدارى‌شده، در آن کتابخانه نگهدارى شوند و مردم هم، با توجه به اين‌که چنين کتابخانه عظيمى زير نظر مرجع تقليد شيعه است و مورد استفاده فضلا و محققان قرار دارد، تشويق شوند تا کتاب‌هاى خود را نفروشند و وقف آنجا کنند، ولى توفيق اين کار را پيدا نکردند.
* اين کتابخانه در چه زمانى افتتاح شد؟
نيمه شعبان 1380 قمرى که قرار بود کتابخانه را افتتاح کنند و شعرا هم به همين مناسبت اشعارى سروده بودند و قرار بود مرحوم حجةالاسلام‌والمسلمين فلسفى در اين مجلس سخنرانى کنند، اما سحرگاه آن روز که معظم‌له براى وضوگرفتن آماده شده بودند، در اثر زمين‌خوردن از ناحيه پا آسيب ديدند و به علت شکستگى پا بسترى شدند و موفق به افتتاح کتابخانه نگرديدند و قرار گذاشتند در روز هفتم شوال آن را افتتاح نمايند، اما شب هفتم شوال که در مسجد نماز خواندند، دچار عارضه انفاکتوز شدند و پس از چند روز، به سبب همين عارضه در صبح پنجشنبه، 13شوال به ديار باقى شتافتند. پس از وفات آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى، فرزند ايشان حجةالاسلام‌والمسلمين حاج سيدمحمدحسن طباطبايى بروجردى که متولى مسجد اعظم نيز بودند، کتابخانه را در روز 27شوال افتتاح کردند.
* آيا کتابخانههاى ديگرى نيز از سوى آن مرجع عالى‌قدر، در ايران و يا خارج از ايران تأسيس شده است؟
بله. معمولا در طرح‌ها و کارهايى که به ايشان ارتباط پيدا مى‌کرد سعى مى‌کردند يک بخش کار، کتابخانه باشد که نمونه آن، کتابخانه مدرسه نجف اشرف است. وقتى مدرسه نجف‌اشرف آغاز به کار کرد، آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى کتابخانه را تأسيس کردند، که کتابخانه بسيار عظيمى است. البته کتابخانههاى معظم ديگرى مانند “ مکتبةالامام الحکيم” توسط آيت‌اللّه حکيم و “ مکتبة اميرالمؤمنين عليه‌السلام” توسط علامه امينى تأسيس شدند، اما هيچ‌کدام به عظمت کتابخانه مدرسه نجف نبودند، به‌طورى که هنگام تخريب مدرسه و کتابخانه نجف توسط رژيم بعث، مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى خويى براى نجات اين کتابخانه، افرادى را مى‌فرستادند و به مأموران پول مى‌دادند تا کتاب‌هاى کتابخانه مدرسه نجف را خريدارى کنند و بيرون بياورند. وقتى کتاب‌هاى خطى کتابخانه مدرسه نجف را که توسط آيت‌اللّه‌العظمى خويى خريدارى شده بود، احصا کرديم، حدود 1200 نسخه خطى بودند که بحمداللّه الان تمام اين نسخ خطى عکس‌بردارى شده‌اند و جلد اول فهرست آن نيز منتشر شده است. مطمئنا در کنار تعداد بالاى کتاب‌هاى خطى، حدود ده‌هزار جلد کتاب چاپى هم بوده و اين همه، بيانگر آن است که اين کتابخانه بسيار باعظمت بوده است. وقتى مدرسه علميه کرمانشاه را ساختند، محلى را براى کتابخانه در نظر گرفتند و حتى مسجدى که به امر ايشان در ايرانشهر بنا شد، کتابخانهاى را براى استفاده عموم مردم در کنار مسجد ساختند و هم‌چنين در بازسازى مدرسه خان نيز دستور دادند کتابخانهاى براى استفاده طلاب در نظر گرفته شود. ايشان اصلا به دنبال اين نبودند که کارها به نام خودشان باشد، لذا کارهاى ناتمام ديگران را تمام مى‌نمودند و تقويت مى‌کردند. براى مثال، حدود هزار جلد کتاب به کتابخانه مدرسه فيضيه اهدا کردند و قسمتى از مسجد اعظم را به عنوان سالن مطالعه در اختيار کتابخانه فيضيه گذاشتند. هم‌چنين کتابخانههاى مدرسه حجتيه و رضويه را نيز تقويت کردند. مرحوم آقاى محقق نقل مى‌کرد: معظم‌له وقتى تصميم گرفتند مسجد‌هامبورگ را تأسيس کنند، دستور دادند کتابخانهاى در کنارش ساخته شود. اين همه اهتمام ايشان به تأسيس و تقويت کتابخانه‌‌ها، بيانگر اين است که ايشان يک کتاب‌شناس بودند و ارزش علمى و معنوى ميراث مکتوب را مى‌دانستند؛ لذا اهتمام داشتند که کتاب‌ها را بخرند و در ميان کتابخانه‌‌ها تقسيم کنند تا فضلاى حوزه به آسانى به منابع اصيل شيعه و آثار مکتوب بزرگان دسترسى داشته باشند. چاپ و عرضه بسيارى از آثار گذشتگان نيز در همين راستا، مورد اهتمام جدى ايشان بود و چون ايشان خودشان رنج عدم دسترسى به منابع پژوهشى را کشيده بودند، به ارزش بالاى اين کار به خوبى واقف بودند. از اين رو، مى‌بينيم از جمله اشتغالات علمى ايشان در دوران سى‌وشش ساله اقامت در بروجرد که کار بسيارى از اساتيد و محققان را آسان نمود، کار رجالى، به خصوص در بخش اسانيد و طبقات بوده که ايشان نسخه رجال شيخ را نداشتند و چون به هيچ صورتى دسترسى به آن برايشان ممکن نبود، از روى کتاب‌هاى رجالى، متونى را که از رجال شيخ نقل شده بود جمع‌آورى و تنظيم کرده بودند و حواشى‌اى نيز بر آن دارند و بعدها که به مشهد مقدس مشرف شدند و اين کتاب را در کتابخانه آستان قدس رضوى ديدند، خودشان فرموده بودند: من نسخه اصلى را با نسخه‌اى که خودم تنظيم کرده بودم، مقايسه کردم؛ چندان تفاوتى نداشت.
* توسعه و بازسازى کتابخانه با چه انگيزه‌اى از سوى حضرت‌عالى صورت گرفت؟
کتابخانه مسجد اعظم، مجموعا دو سالن مطالعه داشت که با راهرو، 200 متر مى‌شد. يک مخزن 100مترى غيراستاندارد نيز داشت که حالت انبارى به خود گرفته بود. وقتى ما کتابخانه را برعهده گرفتيم، قسمتى را سالن مطالعه قفسه‌باز محققان کرديم که در اين ميان با مشکلاتى مواجه شديم؛ يکى اين بود که حجم کتاب‌ها و فضاى کتابخانه با هم تناسب نداشتند، چون ما حدود 14هزار عنوان کتاب خطى در 7هزار مجلد داشتيم و بالاى 100 هزار جلد کتاب و جزوه چاپى نيز داشتيم که به خاطر کمبود فضاى مخزن و کتابخانه، در هم ريخته بودند. مشکل ديگر اين بود که براى عکس‌بردارى از کتاب‌هاى خطى، امکانات لازم را نداشتيم. از سوى ديگر، کتاب‌هاى خطى نياز به صحافى داشتند که براى اين کار نياز به فضايى وسيع داشتيم. وسايل گرمايشى و سرمايشى هم طورى بودند که به کتاب‌ها لطمه مى‌زدند. هم‌چنين آمار مراجعان به کتابخانه در آن زمان، روزانه بالاى 700 نفر بود که فضاى موجود کتابخانه، جواب‌گوى اين تعداد مراجعان نبود. براى مطالعه خانم‌ها و آقايان نيز فضاى جداگانه‌اى در نظر گرفته نشده بود، در حالى که اين کار ضرورى بود. مشکل ديگر، نگهدارى صحيح و فنى کتاب‌ها، به خصوص کتاب‌هاى خطى و نسخه‌هاى چاپ سنگى است که نگهدارى آنها امکانات ويژه‌اى مى‌طلبد. مسئله ديگر، ضرورت امکان پاسخ‌گويى به مراجعان بيشتر و سهولت مراجعه محققان به سالن قفسه‌باز بود که مجموعه اين مشکلات و کاستى‌ها مى‌طلبيد که به صورت جدى کارى انجام گيرد؛ لذا وقتى اين مشکلات را با مسئولان استان و کشور مطرح کرديم، مسئولان قول مساعدى براى همکارى در راستاى توسعه کتابخانه مسجد اعظم دادند و در نتيجه، با همکارى دولت و مسئولان استان، اين کار انجام گرفت و تا حد زيادى از خواسته ما برآورده شد و ما از همه کسانى که در اين امر مهم ما را يارى کردند، تشکر و قدردانى مى‌کنيم.
* براى بازسازى و توسعه کتابخانه چه شاخصه‌هايى لحاظ شده است؟
با توجه به محدوديت‌هاى مکانى که داشتيم، سعى کرديم به بهترين وجه از فضاى کنونى استفاده شود و کتابخانه از محدوده مسجد خارج گردد. با توجه به مجموعه کاستى‌هاى که قبلا ذکر شد، در طراحى جديد اين کتابخانه مواردى در نظر گرفته شده که عبارت‌اند از: سالن مطالعه محققان، سالن مطالعه عمومى، سالن مطالعه خواهران، فضايى مجزا براى کتاب‌هاى خطى و چاپى و نيز بخش صحافى، بخش‌هاى دفترى و مديريتى و ارتباطى و بخش آرشيو نوارها. از سوى ديگر، در طراحى جديد کتابخانه، خواسته مقام معظم رهبرى مبنى بر لزوم محاط‌بودن اين کتابخانه توسط مسجد اعظم، حاصل شده و کتابخانه در درون مسجد اعظم قرار گرفته است، که با اين کار فضاى مطالعاتى براى زائران و طلاب هم فراهم شده است.
* نحوه فعاليت کتابخانه چگونه خواهد بود؟
تاکنون فعاليت کتابخانه از ساعت 30/7 صبح تا 8 شب بود که انشاءاللّه قصد داريم خدمات آن را تا ساعت 10شب افزايش دهيم. خدمت ديگرى که اين کتابخانه مى‌تواند به صورت شبانه‌روزى ارائه نمايد، کتابخانه الکترونيک است، ولى متأسفانه در ساختمان موجود اين طرح عملى نيست، بلکه طرح دومى داريم که بزرگان کشور نيز وعده‌هاى مساعدى نسبت به اجراى آن داده‌اند. در بناى جديد کتابخانه، سالن مطالعه عمومى، سالن مطالعه محققان با قفسه باز، سالن مطالعه خواهران و بخش آرشيو نوار، در اختيار مراجعه‌کنندگان قرار خواهد گرفت و بخش‌هاى دفترى، مديريتى و ارتباطى نيز خدمت بهترى را در دست ارائه دارند. فهرست کتب خطى نيز که قبلا به وسيله آيت‌اللّه استادى در يک جلد تهيه شده بود، اکنون در چهارجلد به وسيله ايشان تنظيم شده است که دو جلد آن زير چاپ است و به زودى، در اختيار اهل تحقيق قرار مى‌گيرد. کتاب‌هاى خطى نيز به صورت CD در اختيار محققان قرار مى‌گيرد که در خود کتابخانه نيز قابل استفاده و نسخه‌بردارى مى‌باشند. درس‌هاى ارائه‌شده در مسجد اعظم و مدرسه مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى برجردى قدس‌سره نيز به صورت نوار ارائه خواهند شد. هم‌چنين نشريات، مجلات و روزنامه‌هاى دينى به زبان‌هاى مختلفى در دسترس علاقه‌مندان قرار داده مى‌شود و مجله‌اى نيز با عنوان “ کتابخانه” تازه‌هاى نشر را، به ويژه در زمينه دين ارائه خواهد کرد.
* آيا در مورد کتابخانه الکترونيکى هم تدابيرى انديشيده‌ايد؟
قصد داريم تمام صحن مسجد اعظم را خالى کنيم و سالن عظيمى در زيرزمين آن بسازيم. در اين طرح، مساحت پنج‌هزارمترى صحن مسجد اعظم خالى مى‌گردد و دو طبقه در زيرزمين ساخته مى‌شود که طبقه منفى يک، سالنى مجزا براى سمينارهاى بين‌المللى حوزه و طبقه منفى دو نيز براى تأسيسات فنى خواهد بود. ما مى‌توانيم بخشى از فضاى اين سالن را براى کتابخانه الکترونيک استفاده کنيم. در صورت اجراى اين طرح و راه‌اندازى کتابخانه الکترونيکى، ما با کتابخانههاى بزرگ دنيا مرتبط خواهيم شد که در سطح بين‌المللى استفاده از منابع، مدارک و کتاب‌هاى موجود در آنها را امکان‌پذير مى‌سازد و به صورت 24 ساعته به کاربران، خدمات ارائه خواهيم داد.
* براى تجهيز مخزن کتاب‌ها، بانک نوار، لوح‌هاى فشرده، سيستم ديجيتالى و کتاب‌هاى کمک‌درسى طلاب، چه تمهيداتى انديشيده‌ايد؟
بعد از تعطيلى چندساله کتابخانه، حضرت آيت‌اللّه استادى با تلاش‌هاى فراوان خود، توجه شوراى عالى حوزه را به سمت کتابخانه جلب نمودند و از شورا اجازه گرفتند که دوباره کتابخانه را فعال کنند. فهرستى نيز از کتاب‌هاى موجود تهيه کردند، اما بودجه‌اى نداشتند که کتاب بخرند و کتابخانه را به روز کنند. وقتى هم که ما متصدى اين کار شديم، يکى از اهداف ما روزآمدکردن کتابخانه بود، ولى چون بودجه مناسب اين کار را در اختيار نداريم، هنوز موفق نشديم به هدف ايده‌آل خود برسيم، اما قصد داريم شروح کتاب‌هاى درسى، کتاب‌هاى روز، لوح‌هاى فشرده و... را تهيه کنيم و در اختيار مراجعان بگذاريم و آرزو داريم اين کتابخانه به حدى برسد که هر صبح، آخرين روزنامه‌ها و نشريات دنيا درباره حوزه را در اينجا منعکس کند و در اختيار مراجعان قرار دهد.
* نسخه‌هاى خطى موجود از چه ويژگى‌هاى برخوردارند؟
کتابخانه مسجد اعظم حافظ و نگهبان مواريث بسيار نفيس شيعه است، به‌طورى که بعضى از اين نسخه‌ها شايد فقط محدود به اين کتابخانه باشند. ما نسخه‌هايى به خط بزرگانى، هم‌چون علامه مجلسى، مرحوم فخرالمحققين، ميرداماد، ملاصدراى شيرازى و فقه مرحوم درچه‌اى و... داريم. کتاب‌هايى هم داريم که از لحاظ قدمت بسيار نفيس هستند و به سال‌هاى 700، 800 و 900 برمى‌گردند. اخيرا هم کتابخانه شخصى مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى را از ورثه خريدارى کرديم و به کتابخانه ملحق نموديم که بيش از 600 نسخه خطى بسيار نفيس در بيش از 2000 عنوان مى‌باشند. خوشبختانه فهرست کتاب‌هاى خريدارى شده از کتابخانه شخصى آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى تهيه شده است و با اشراف آيت‌اللّه استادى نيز فهرست تفصيلى کتابخانه مسجد اعظم در حال تدوين است که اين مجموعه فهرست، مى‌تواند نمايان‌گر ذخائر عظيم کتابخانه کنونى باشد. علاوه بر کتب خطى، بسيارى از کتب چاپى کمياب و نيز نشريات و مجلات قديمى، از زمان مشروطيت و حتى قبل از آن در کتابخانه موجودند که از آنها نسخه‌هاى متعدد و عکس تهيه شده است و عمده اين کتاب‌ها، از کتب اهدايى مرحوم رمضانى است. هم‌چنين کتب خطى موجود، بنا به تقاضاى سازمان يونسکو در حال ثبت در فهرست ميراث جهانى مى‌باشد.
* فضاهاى موجود مطالعاتى و تحقيقاتى قم را چگونه ارزيابى مى‌کنيد؟
حوزه علميه قم بزرگ‌ترين حوزه علمى و فرهنگى دنياى اسلام بوده و ام‌القرى و مرکز تفکر شيعه و مکتب اهل‌بيت عليهم‌السلام است؛ لذا فضاهاى مطالعاتى و تحقيقاتى را بايد در اين موقعيت مورد بررسى قرار داد و بايد توجه داشت که توقعات دنياى اسلام و حتى مراکز غيرمسلمان تشنه زلال حقيقت و معنويت از قم، بيشتر از گذشته است.
در حال حاضر، حوزه علميه قم از نظر فعاليت‌هاى علمى بسيار خوب است، هر چند امکان دارد که انتقاداتى پيرامون کيفيت کارهاى آموزشى و پژوهشى وجود داشته باشد. در قم مؤسسات تحقيقاتى، فضاهاى مطالعاتى و کتابخانههاى متعدد و وسيعى داريم، ولى هنوز تا مرحله پاسخ‌گويى به نيازهاى دنياى اسلام و تشنگان معارف اسلامى، فاصله زيادى داريم. لذا شايسته است در توسعه و به روزکردن اين فضاهاى مطالعاتى و تحقيقاتى، اهتمام بيشرى شود و اين مراکز نياز دارند که با کتابخانههاى بزرگ دنيا در جهت تأمين نسخ کتب مورد نياز محققان خود و هم‌چنين ايجاد هماهنگى ميان نتايج کارهاى تحقيقاتى و نيازها و نيز توجه بيشتر به اولويت‌هاى پژوهشى برجامانده در اين زمينه، ارتباطات و تعاملات بيشتر داشته باشند. براى اين کارها نيز نياز به بودجه هنگفتى است که نمى‌توانيم از کتابخانه‌‌ها و فضاهاى مطالعاتى توقع چندانى داشته باشيم، اما حداقل مى‌توانيم عکس آن آثار را در اختيار بگيريم و آنها را عرضه نماييم. مؤسسات تحقيقاتى هم بايد بدون موازى‌کارى، هر کدام گوشه‌اى از کارهاى برجاى مانده در راستاى تحقيق و پژوهش‌هاى علمى را برعهده گيرند و کاستى‌هاى فضاهاى مطالعاتى و تحقيقاتى را رفع کنند.
* تعامل کتابخانه با نهادهاى حوزوى چگونه است؟
کتابخانه مسجد در گذشته زير نظر توليت مسجد اداره مى‌شد و تصدى آن از ابتداى تأسيس با مرحوم آيت‌اللّه حاج ميرزا ابوالقاسم دانش‌آشتيانى بود که زحمات زيادى هم براى کتابخانه کشيدند. بعد از تصدى اداره کتابخانه به وسيله آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام‌اللّه‌عليها، چند سالى کتابخانه تعطيل شد و بعد به درخواست مرحوم آقاى دانش‌آشتيانى، آيت‌اللّه استادى با تلاش فراوان توجه شوراى عالى حوزه را به کتابخانه جلب کرد و با زحمات زياد آن را فعال نمود و در اختيار اهل تحقيق قرار داد. از آن زمان شوراى عالى حوزه و بعد مديريت محترم حوزه، اداره آن را به عهده گرفتند و در حال حاضر هم که اداره کتابخانه بر عهده من است همکارى بسيار نزديک و صميمانه‌اى با مديريت حوزه در اداره آن داشته‌ايم و متقابلا آنها نيز توجه ويژه‌اى به کتابخانه دارند. البته همکارى و تعامل کتابخانه مسجد اعظم، با توجه به اين‌که اکثريت مراجعه‌کنندگان آن از طلاب و فضلاى حوزه هستند و طبعا اين کتابخانه يکى از بيوت حوزه به حساب مى‌آيد و تمامى تلاش آن در جهت خدمت‌رسانى بهتر به حوزه مقدسه مى‌باشد.
* تعامل کتابخانه با ديگر کتابخانه‌‌ها چطور بوده و چگونه خواهد شد؟
تاکنون خيلى فوق‌العاده نبوده و حتى با کتابخانههاى داخل هم چندان تعاملى نداريم. البته مؤسسات تحقيقاتى داخلى و خارجى، از ما نسخه درخواست مى‌کنند و ما هم در اختيار آنها مى‌گذاريم، اما متقابلا ما هم نياز داريم که از امکانات آنها بهره ببريم. اميدواريم درآينده با راه‌اندازى کتابخانه الکترونيکى در اين کتابخانه، تعامل مطلوب فراهم گردد که در اين صورت بسيارى از مشکلات ما حل خواهد شد.
* براى آينده کتابخانه چه طرح‌هايى داريد؟
از آنجايى که ضرورتى ندارد کتاب‌هاى خطى در مکان فعلى نگهدارى شوند، چون عکس اين کتاب‌ها به مراجعان ارائه مى‌شود، لذا ما نياز به فضاهاى وسيع‌تر و مطلوب‌ترى داريم که هم مخزن کتاب‌هاى خطى باشند و هم ظرفيت ارائه خدمات بيشترى را داشته باشند. از اين رو، به فکر تهيه زمين آن هستيم و با برخى افراد نيز صحبت‌هاى مقدماتى شده است، که اگر اين مکان تهيه گردد، مکان فعلى سالن مطالعه و محل عرضه کتاب‌ها محدود مى‌شوند و فقط به عنوان نماد کتابخانه مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى، مورد استفاده قرار خواهند گرفت. توسعه خدمات نوين و عرضه کتاب‌ها از طريق ابزارهاى جديد مانند اينترنت، از ديگر اهداف ماست که مقدماتى را نيز مى‌طلبد؛ يعنى ما اگر بتوانيم خدمات رايانه‌اى به مراجعان را توسعه دهيم، در آينده به مرحله‌اى خواهيم رسيد که مراجعه حضورى به کتابخانه به حداقل برسد. اگر خدا يارى نمايد درباره مدرسه “ خان” هم برنامه‌هاى اساسى داريم که در آن، حدود هزار مترمربع از زمين‌هاى اطراف مدرسه تملک مى‌شوند و اين مدرسه در دو طبقه، تجديد بنا مى‌گردد و مرکز تدريس دروس حوزه خواهد شد.
* براى آينده مسجد اعظم که پايگاه عبادى، فرهنگى و علمى بزرگى در جهان تشيع است و به نوعى مرتبط با کتابخانه هم است، چه طرح‌هايى را در نظر داريد؟
مسجداعظم از ويژگى‌هاى خاصى برخوردار است و در حقيقت، يکى از بيوت عمده حوزه مى‌باشد که درس‌هاى اساطين حوزه را در خود جاى داده است و از جهت تدريس مراجع و حضرات آيات گذشته، از مرحوم آيت‌اللّه‌العظمى بروجردى به بعد، تاريخى درخشان در حوزه دارد که مرکز فرماندهى نهضت اسلامى به حساب مى‌آيد. همه اين توفيقات به علت قرب جوار حرم مطهر کريمه اهل‌بيت عليهما‌السلام و توجه و عنايت زائران اين حرم شريف است و بالاخره به پشتوانه همت والاى بزرگ‌مردى بوده که دوران مرجعيت او فصلى تأثيرگذار در تاريخ شيعه است. مسجدى با اين خصوصيات طبعا از نظر خدمات‌دهى و ديگر جاذبه‌ها بايد شرايط ويژه خود را داشته باشد. متأسفانه هنوز بعد از گذشت حدود پنجاه سال از بناى مسجد، هنوز نواقصى در کار بنا و تزيينات و خدمات وجود دارد. در زمان توليت‌هاى گذشته و نيز دوران تصدى آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام‌اللّه‌عليها خدماتى در اين زمينه صورت گرفته، که جاى قدردانى و تشکر بسيار دارد، ولى هنوز نواقصى باقى است. در چند سالى که اين حقير تصدى توليت مسجد را داشته‌ام، کارهايى انجام شده؛ از جمله کاشى‌کارى گلدسته کوچک در صحن مسجد که وضع سابق آن، منظره مجموعه حرم مطهر را نازيبا جلوه مى‌داد، زيرسازى اساسى گنبد مسجد، مقاوم‌سازى نوين و تجديد کاشى‌کارى آن، که اميدواريم به زودى به پايان برسد، شروع کاشى‌کارى در قسمت‌هاى باقيمانده در صحن مسجد و تعويض فرش شبستان‌ها که همه اينها به همت افراد خير و بانيان خير از مؤمنان انجام شده است.
* براى آينده مسجد اعظم، چه طرح‌هايى در دست اقدام داريد؟
نماسازى شبستان‌ها و تمام‌کردن کاشى‌کارى زيرگنبد، بازسازى سيستم نورپردازى و تأمين اساسى صدا و تصوير در فضاى شبستان‌ها و صحن مسجد نيز از جمله برنامه‌هاى آينده است. تکميل کاشى‌کارى صحن مسجد، تأمين سرمايش و گرمايش شبستان‌ها به صورت اساسى، از ديگر طرح‌هاى آينده است. با توجه به کثرت جمعيت بعضى از دورس اساطين حوزه در مسجد، که ظرفيت بيش از يک شبستان را مى‌طلبند، در نظر داريم سالنى با ظرفيت حداقل سه‌هزار مترمربع در زيرزمين مسجد احداث کنيم و سيستم مرکزى سرمايش و گرمايش مسجد را در زير صحن مستقر نماييم، که اگر اين کار صورت گيرد اين سالن، هم براى درس‌هاى پرمخاطب حوزه و هم براى همايش و سمينارهاى بزرگ مرتبط با حوزه مقدسه، جاى مناسبى خواهد بود و چون حکم صحن مسجد را ندارد، براى حضور غيرمسلمانان و يا صاحبان عذر شرعى، بلامانع است. هم‌چنين در نظر داريم صحن مسجد را با نصب چترهاى سايبان، سقف‌دار کنيم که در فصل گرما و سرما بتواند مانند يک رواق سقف‌دار، زائران حرم مطهر را به خصوص در اوقات خاص سرويس دهد. تشکيل جلسات درسى و تبليغى براى استفاده عموم و زوار در زمينه‌هاى عقايد، تفسير، اخلاق و احکام، به خصوص در ايامى که تردد زائران بيشتر است، از جمله ديگر برنامه‌هاى آتى است. راه‌اندازى سايت اينترنتى مسجد که بتواند دروس و جلسات مسجد را به فاصله کم در اختيار علاقه‌مندان بگذارد، از جمله طرح‌هاى فرهنگى آينده است که اميدواريم با همت خيرين، اين امور هر چه زودتر اجرايى گردد.
* تعامل مسجد اعظم با آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام‌اللّه‌عليها چگونه است؟
موقعيت خاص مسجد اعظم به صورتى است که اداره آن، بدون هميارى و هماهنگى با مجموعه آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام‌اللّه‌عليها ممکن نيست، زيرا اين مسجد در خدمات‌رسانى به زائران حرم مطهر، نقش ويژه‌اى دارد. از سوى ديگر، با توجه به آنکه اين مسجد از بيوت حوزه مقدسه علميه قم است و ميزبان دروس مراجع بزرگ و اساطين حوزه مى‌باشد، نيازمند هميارى و هماهنگى با نهادهاى حوزوى، مانند شوراى عالى و مديريت محترم حوزه مقدسه قم است. هم‌چنين از آنجا که مسجد، تريبون نظام تلقى مى‌شود، نيازمند هماهنگى با نهادهاى مرتبط مى‌باشد و اين هماهنگى و هميارى به صورت بسيار خوبى در حال حاضر، بين مسجد و مجموعه آستانه مقدسه و توليت محترم آن وجود دارد با علاقه‌مندى و توجه ويژه، امور مربوط به مسجد را دنبال مى‌کند و هم‌چنين هماهنگى و همکارى مسجد با نهادهاى حوزوى نيز مى‌تواند در خدمات‌رسانى بهتر به حوزه مقدسه و زائران گرامى، بيش از گذشته منشأ اثر باشد.
* در موضوع اطلاع‌رسانى کتابخانه در آينده، چه تدابيرى انديشيده‌ايد؟
در گذشته مجله‌اى به نام “ مسجد اعظم” ، هر ماه توسط آقاى دانش‌آشتيانى منتشر مى‌شد که بعد از دو سال به دلايلى هم‌چون کمبود بودجه متوقف شد. ما الان در نظر داريم يک مجله تخصصى کتابخانهاى منتشر کنيم که علاوه بر درج مقالات علمى، به موضوعات پيرامون کتابخانه نيز بپردازد، چرا که اين کتابخانه يکى از کتابخانههاى بزرگ ايران و حتى جامعه شيعه است و مى‌توان نسخه‌هاى موجود در اين کتابخانه را از طريق اين مجله معرفى کرد. علاوه بر اين، خود کتابخانه بايد در مجامع علمى و کنگره‌هاى ملى و فراملى حضور داشته باشد و با نشريات ديگر مصاحبه کند و خود را معرفى نمايد، تا ديگران بدانند که چنين کتابخانهاى با چنين مختصات جغرافيايى موجود است. سايت مسجد را نيز راه‌اندازى خواهيم کرد تا در آن سايت، اطلاعات و دروس برپاشده در مسجد اعظم عرضه گردد. هم‌چنين سالن اجتماعاتى براى برگزارى کنفرانس‌هاى بزرگ ملى و بين‌المللى درست خواهيم کرد تا در اجلاسيه‌هاى مهم و بزرگ، گره‌اى از مشکلات مکانى قم را باز نمايد.
گفت‌وگو: رمضانعلى عزيزى
آدرس:قم، ضلع غربی حرم مطهر
پیوندها
کتابخانه ها
کاربر
